”ਫੌਜ ਸੇਵਾ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ” ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ

Punjab Haryana High Court; ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗੀ ਖੂਨ ਵਗਣ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸੁਮਨ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਪਟੀਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕਾਰਨ ਦਿਮਾਗੀ ਖੂਨ ਵਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ, ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਮਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦਲੀਲ

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਹਰਸਿਮਰਨ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਵਿਕਾਸ ਸੂਰੀ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸਰਗਰਮ ਡਿਊਟੀ ‘ਤੇ ਸੀ ਜਾਂ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਫੌਜੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਫੌਜ ਸੇਵਾ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਹਾਈ ਕੋਰਟ

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਿੰਗ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਣਾਅ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗੀ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਏਐਫਟੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਤਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤਣਾਅ ਉਸਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਹਨ

ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੈਨਸ਼ਨ: ਇਹ ਪੈਨਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਲਗਭਗ 30% ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਸਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।