ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਛਪ ਕੇ ਆਈਆਂ
Beyond Dynasties book: ਇੱਕ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਿਸਨੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਕਿਉਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਧਿਆਏ ਰਿਹਾ
ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਜਾਲ। ਸੌ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਦਰਜਨ ਭਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਲੱਗੇ। ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਾਨਵ ਦੀ ਬਿਯਾਂਡ ਡਾਇਨੇਸਟੀਜ਼ ਇਸ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਵ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀਆਂ ਧੜਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਮਾਨਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਢਾਹੀ — ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ 1966 ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੱਤਾ ਕੁਝ ਜਾਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਦੇਵੀਲਾਲ, ਬੰਸੀਲਾਲ, ਭਜਨਲਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੁੱਡਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਨਵ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪਰਚੀ-ਖਰਚੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ ਬੇਲਾਗ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2014 ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ ਖੱਟਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ, ਗੈਰ-ਜਾਟ, ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਲੜੀ। ਮਾਨਵ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: HPSC ਅਤੇ HSSC ਭਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਮੈਰਿਟ, ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਚਾਣ ਪੱਤਰ, ਸੀਐੱਮ ਵਿੰਡੋ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲੀਕਰਨ। ਪਰ ਉਹ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਆਈਡੀ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ, ਈ-ਟੈਂਡਰਿੰਗ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਅਤੇ 2020-21 ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸਨੇ ਪੇਂਡੂ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤੇ।
ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 48 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਮਾਨਵ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਸਮਾਜਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ: OBC, ਦਲਿਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੋਟਰਾਂ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਜਿਸਨੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦਾ ਚੋਣਾਵੀ ਸਮੀਕਰਨ ਢਾਂਚਾਗਤ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਪੰਜਾਬ: ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਹਾਣੀ
ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਧਿਆਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ — ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਾਨਵ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਵ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੋ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਡੂੰਘਾਈ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ SAD ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਵੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਨਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ — ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੱਦ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਦਬਾਅ ਬਣੇ — 2015 ਦਾ ਬਰਗਾੜੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਾਂਡ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਉਬਾਲ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 2020-21 ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ‘ਤੇ ਟਕਰਾਅ — ਮਾਨਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਬਾਅਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪਰੀਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ NDA ਤੋਂ SAD ਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਇੱਕ ਅਸੂਲੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਸਲ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਕੀਮਤ ਭਾਰੀ ਰਹੀ। ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਤਨ — ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਸਵੀਕਾਰ — ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਇੱਕ ਜਾਰੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਪ ਦੀ 2022 ਦੀ ਜਿੱਤ — 117 ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ — ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲੋਕਨੀਤੀ-CSDS ਦੇ ਉਸ ਅੰਕੜੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸੱਚਾਈ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: 2022 ਵਿੱਚ 56 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵੋਟਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹਰਿਆਣੇ ਅਤੇ ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਉਲਟਾ ਸੀ।
ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਵੋਟ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 2022 ਦੇ 6.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2024 ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 18.56 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ — ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜੱਟ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ — ਮਾਨਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ।
ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੋਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸਭ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਿੱਖ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਖਾਈ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਯੂਪੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਅਧਿਆਏ ਠੋਸ ਸੰਦਰਭ ਸਮੱਗਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਅਧਿਆਏ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੂਲ — ਹਰਿਆਣੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ — ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੇ ਹਨ ਜੋ ਇੰਨੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸਿਆਸੀ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ ਹਨ, ਬਿਯਾਂਡ ਡਾਇਨੇਸਟੀਜ਼ ਉਹ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ — ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।
ਬਿਯਾਂਡ ਡਾਇਨੇਸਟੀਜ਼। ਲੇਖਕ: ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਾਨਵ। ਮਨੋਹਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਐਂਡ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਰਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। 2026। ਕੀਮਤ: ₹1,195।
