ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ’ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ, 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ
ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਕਬਰ ’ਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ
Guru Gobind Singh Ji history: ਮਾਘੀ ਮੇਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਗਲ ਜਾਸੂਸ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਕਬਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੂਰਦੀਨ ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ’ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ’ਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚੱਪਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਇਸ ਕਬਰ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਬਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ
ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ (40 ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ) ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ 40 ਸਿੱਖ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਦਵਾ (ਲਿਖਤੀ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ) ਦੇ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਢਾਬ (ਅੱਜ ਦਾ ਮੁਕਤਸਰ) ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 39 ਸਿੱਖ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਅਖੀਰਲਾ ਯੋਧਾ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ।
ਬੇਦਵਾ ਪਾੜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਮੁਕਤੀ
ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਬੇਦਵਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ “ਮੁਕਤਸਰ” ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਜਿੱਥੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬੇਦਵਾ ਪਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਡੀ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ
- ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭੋਗ: 14 ਜਨਵਰੀ
- ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ: 15 ਜਨਵਰੀ
- ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੋੜਾ ਮੰਡੀ
100 ਕਰੋੜ ਦੀ ਘੋੜਾ ਮੰਡੀ
ਮਾਘੀ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਘੋੜਾ ਮੰਡੀ ਵੀ ਖਾਸ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੋੜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਵਾਡੀ, ਨੁਕੜਾ ਅਤੇ ਮਝੂਕਾ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ “ਬੁਰਜ ਖਲੀਫਾ” ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਵਾਡੀ ਘੋੜੀ “ਹੀਨਾ” ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।
