ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਚ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਰੋਲ: ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ
Green Revolution: ਐਮਐਸਪੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। 2019-20 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ 92% ਚੌਲ ਅਤੇ 72% ਕਣਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਗਮ (ਸੀਆਈਆਈ) ਦੁਆਰਾ ਐਮਐਸਪੀ ‘ਤੇ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ।
Punjab’s Agriculture: ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਪੰਜਾਬ, ਇੱਕ ਚੌਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ਅਤੇ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਣਕ ਅਤੇ 10% ਚੌਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁਹਾਰਤ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। 10 ਮਾਰਚ, 2025 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀਆਂ – ਕਿਸਾਨ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ (KCC) ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਾਣਯੋਗ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਮਿਸ਼ਨ ਤੱਕ – ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਧੱਕਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਖਰੀਦ
ਐਮਐਸਪੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। 2019-20 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ 92% ਚੌਲ ਅਤੇ 72% ਕਣਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਗਮ (ਸੀਆਈਆਈ) ਦੁਆਰਾ ਐਮਐਸਪੀ ‘ਤੇ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 2024-25 ਲਈ, ਕਣਕ ਲਈ ਐਮਐਸਪੀ 2,425 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਲਈ 2,300 ਰੁਪਏ ਹੈ – ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਹਨ ਜੋ ਮੱਕੀ (2,225 ਰੁਪਏ/ਕੁਇੰਟਲ) ਜਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ (5,650 ਰੁਪਏ/ਕੁਇੰਟਲ) ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸਮਾਨਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਨਾਲੋਂ 66% ਵੱਧ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਝੋਨੇ ਲਈ 3,000-4,000 ਲੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੱਕੀ ਲਈ 500-800 ਲੀਟਰ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (RKVY) ਅਧੀਨ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (CDP) ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਸ਼ਨ (NMEO) ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਰ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ 4,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਦਲਣ ਲਈ 1,500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਖਤੀਆ ਅਤੇ ਖਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਸ਼ਤ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੌਲ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ? ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀਮਤ ਖਰੀਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। NMEO ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੋਖਮ-ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਝਿਜਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਵਿੱਤੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾਵਾਂ
ਕੇਸੀਸੀ ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਪੀਐਮ-ਕਿਸਾਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ 25 ਲੱਖ ਕੇਸੀਸੀ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ 4% ਦੀ ਵਿਆਜ ਦਰ ‘ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 40,000-50,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੀਐਮ-ਕਿਸਾਨ 23 ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 1,380 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2025-26 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕੇਸੀਸੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸੀਮਾ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਣਕ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਕਿਸਾਨ – ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ – ਕਰਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਫੋਕਸ
ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ- ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (CRM) ਸਕੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, 2018 ਤੋਂ 4,391.80 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਵਿੱਚ 57% (2024 ਬਨਾਮ 2023) ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (NMSA) ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ 30% ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 17,500 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਦੀਆਂ 24 ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ – ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ – ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ MSP ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੱਕੀ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਰੀਦ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹਿਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਦਾ 1,500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ- ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। KCC ਅਤੇ PM-KISAN ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਬ-ਕਮਿਸ਼ਨ (SMAM) ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਲਈ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ATMA ਦੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
