ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਚੌਲ ਕਿਉਂ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰੀ? ਰਾਜ ਦੀ GDP ‘ਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹਨ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਰਸੋਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਚੌਲ ਮੁੱਖ ਪਕਵਾਨ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਭੋਜਨ ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਚੌਲ ਬੰਗਾਲ ਦੇ GDP ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਆਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੀਏ।
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਿਸ਼ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ RBI ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਨੇ 2011-12 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਰਾਜ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (GSDP) ਵਿੱਚ 3.3% ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ 2022-23 ਵਿੱਚ ਘਟ ਕੇ 2.1% ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਯੋਗਦਾਨ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 2019-20 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 3.25% ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 2020-21 ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ 5.46% ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਮੱਛੀ ਦੀ ਖਪਤ
ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹਨ। ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਲ 2022-23 ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਖਪਤ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਦਿ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਝੀਂਗਾ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਥੋਕ ਵਪਾਰ, ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ, ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਿਕਰੀ, ਡਿਲੀਵਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕਲਾਉਡ ਰਸੋਈਆਂ, QSR (ਕੁਇੱਕ ਸਰਵਿਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ) ਫਾਰਮੈਟ, ਰਵਾਇਤੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਮਾਸ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਮੂਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅੰਕੜੇ 2025’ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਾਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 12.46% ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਸ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਸ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 12.2% ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 11.57% ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ।
ਰਾਜ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ 2025-26 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੱਛੀ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੱਛੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਪਲਾਇਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 16% ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 3.2 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਗਭਗ 3.4 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਕੋਲ 158 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ 2,526 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਿਰਯਾਤ: ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਗਲੀ ਸਰਹੱਦ
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਨਿਰਯਾਤ 2020-21 ਵਿੱਚ ₹43,720.98 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2024-25 ਵਿੱਚ ₹62,408.45 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 42.7% ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਿੱਧਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੋਲਟਰੀ, ਕੁਇੱਕ ਸਰਵਿਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ (QSRs) ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਨਿਰਯਾਤ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗਠਿਤ ਖਪਤ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਲੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਵਰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਵਿਕਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਰੁਝਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਿਗੀ ਦੁਆਰਾ 2025 ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਗਈ ਮੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਆਰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.26% ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। 28 ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਰਡਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 197 ਆਰਡਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਬਿਰਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਰਹੀ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਮਟਨ ਅਤੇ ਚਿਕਨ ਪਕਵਾਨਾਂ ਲਈ 9,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ।
ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਮੰਗ
ET ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ, ਮਾਹਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਅਧਾਰਤ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲਗਭਗ 80% ਹੈ। ਇਹ ਰਸੋਈ ਪਸੰਦ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, 98-99% ਆਬਾਦੀ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖਰਚੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 18.9% ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੱਛੀ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਪਤ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਰਤਾਰਾ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
