15 ਅਗਸਤ 1947: ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ: ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੱਡੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀ; ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ 2 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਨ
14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ 12 ਵਜੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੂਰਾ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ਝੱਲਿਆ।
ਰੈਡਕਲਿਫ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਵੰਡ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਿਲ ਰੈਡਕਲਿਫ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰਿਪੋਰਟ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਕਿੱਥੋਂ ਲੰਘੇਗੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ‘ਤੇ ਆਵੇਗਾ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ 12-13 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ 17 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਨਾ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਖੂਨ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ
ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੀ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਤ 12 ਵਜੇ ਤੋਂ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੁਪਹਿਰ 10 ਡਾਊਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਇੰਨਾ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ‘ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ’ ਕਿਹਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡੋਮਿਨਿਕ ਲੈਪੀਅਰ ਅਤੇ ਲੈਰੀ ਕੋਲਿਨਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਫ੍ਰੀਡਮ ਐਟ ਮਿਡਨਾਈਟ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ‘ਭੂਤ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ।
ਰੈਡਕਲਿਫ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ 17 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰੈਡਕਲਿਫ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।
